Runa Fehu (ᚠ): znaczenie, pozycja odwrócona i historia słowa „bydło”

Runa Fehu (ᚠ) to pierwsza runa starszego futharku. Jej nazwa znaczyła dosłownie „bydło”, a szerzej „ruchomy majątek”, czyli to, co można policzyć, przepędzić, wymienić albo oddać. Znaczenie runy Fehu we współczesnym wróżeniu wyrasta wprost z tego słowa: dobytek, zarobek, zasoby i to, co z nimi robisz. Poniżej rozdzielamy trzy rzeczy, które w sieci zwykle się mieszają: co mówią dawne źródła, co dopisali autorzy poradników od lat 80. XX wieku i w co ludzie wierzą dziś.

Fehu w skrócie
Znak	ᚠ (pionowa kreska i dwie gałązki skierowane w górę w prawo)
Miejsce	1. runa starszego futharku (24 znaki) i młodszego futharku (16 znaków)
Dźwięk	f; w młodszym futharku także v
Nazwa	pragermańskie *fehu, staronordyckie fé, staroangielskie feoh
Dosłownie	bydło, żywy inwentarz, ruchomy majątek
We wróżbie dziś	majątek, zarobek, zasoby, początek przedsięwzięcia
Odwrócona (praktyka współczesna)	strata, zastój, chciwość, spór o pieniądze

Od bydła do pieniędzy: historia słowa fehu

Językoznawcy odtwarzają pragermańskie słowo *fehu ze znaczeniem „bydło, żywy inwentarz”, a także „mienie, bogactwo”. Wywodzą je z jeszcze starszego, praindoeuropejskiego *péḱu, które też oznaczało żywy inwentarz [7]. Dla ludzi bez monety stado było majątkiem, który chodzi: rósł, ginął i przechodził z rąk do rąk.

Przesunięcie od krowy do pieniądza da się prześledzić w tekstach. W gockim przekładzie Biblii biskupa Wulfili z IV wieku słowo faihu znaczy już po prostu „majątek, pieniądze”: o młodzieńcu z Ewangelii Marka (10,22) powiedziano, że miał wiele faihu, a człowiek chciwy to faihugairns, dosłownie „łaknący faihu” [8]. W staroangielskim feoh oznacza w prawach króla Alfreda (ok. 893) bydło, a u Ælfrica (ok. 995) zwyczajnie pieniądze [9]. Tę samą drogę przeszła łacina: pecunia, „pieniądze”, pochodzi od pecu, „bydło” [10].

Język	Słowo	Znaczenie
pragermański (rekonstrukcja)	*fehu	bydło; mienie
gocki (IV w.)	faihu	majątek, pieniądze
staroangielski	feoh	bydło, mienie, pieniądze (stąd ang. fee, opłata)
staronordycki	fé	bydło, majątek
niemiecki	Vieh	bydło
łacina (pokrewne)	pecu → pecunia	bydło → pieniądze

Kiedy więc ktoś mówi, że Fehu to „runa pieniędzy”, ma rację tylko w tym sensie, że samo słowo w wielu językach zaczęło znaczyć pieniądze. Nie wynika z tego nic o tym, co znak robi.

Gdzie można zobaczyć Fehu: kamień z Kylver i trzy znaki z Gummarp

Najstarszy znany pełny zapis kolejności run pochodzi z kamienia z Kylver na Gotlandii, datowanego na około 400 rok. To płyta wapienna z grobu; 24 runy biegną na niej od f do o, a pierwsza, właśnie Fehu, jest wyryta tylko częściowo. Kamień jest dziś w Szwedzkim Muzeum Historycznym w Sztokholmie (Rundata G 88) [5].

Ciekawszy dla tematu majątku jest kamień z Gummarp w Blekinge (Rundata DR 358), datowany na lata 500 do 700. Jego napis odczytuje się jako „Haþuwulf postawił trzy znaki: fff”. Badacze zwykle czytają te trzy f jako runy pojęciowe: każda zastępuje całe słowo *fehu, czyli trzy razy „bogactwo” [6]. To jedyny dawny napis, który przypomina dzisiejsze „potrójne Fehu” z poradników. Kamień nie przetrwał: wywieziono go do Kopenhagi i spłonął w wielkim pożarze miasta w 1728 roku, a znamy go z wcześniejszych rysunków [6].

Co mówią o Fehu wiersze runiczne

Trzy średniowieczne wiersze runiczne mają po zwrotce na każdą runę. To nasze główne źródło do znaczeń, ale późne: powstały kilkaset do ponad tysiąca lat po kamieniu z Kylver, a dwa z trzech rękopisów spłonęły [1][2]. Tłumaczenia poniżej są nasze, robocze, oparte na angielskim przekładzie Bruce'a Dickinsa z 1915 roku.

Feoh byþ frofur fira gehwylcum; sceal ðeah manna gehwylc miclun hyt dælan, gif he wile for drihtne domes hleotan.

„Bogactwo jest pociechą dla każdego człowieka; lecz każdy powinien hojnie się nim dzielić, jeśli chce zyskać chwałę przed Panem.” (wiersz staroangielski)

Fé vældr frænda róge; føðesk ulfr í skóge.

„Bogactwo wywołuje spór między krewnymi; wilk żyje w lesie.” (wiersz staronorweski)

Fé er frænda róg ok flæðar viti ok grafseiðs gata.

„Bogactwo: spór krewnych, ogień morza i ścieżka węża.” (wiersz staroislandzki)

Islandzka zwrotka jest zbudowana z kenningów, poetyckich omówień. „Ogień morza” i „ścieżka węża” to w poezji skaldów określenia złota: węże i smoki strzegą skarbów w grobach, jak Fafnir na złocie [1]. W rękopisie AM 687 d 4to obok zwrotki dopisano po łacinie aurum (złoto) i słowo fylkir, jedno z określeń wodza [1]. Wilk w zwrotce norweskiej to osobne, drugie zdanie: ten wiersz łączy w pary dwie luźne obserwacje.

Wszystkie trzy zwrotki mówią o tym samym: majątek daje oparcie, ale skłóca bliskich i trzeba się nim dzielić. Słowa „przyciąga” nie ma w żadnej z nich.

Wiersz	Kiedy	Jak przetrwał
staroangielski	przed X w.	rękopis Cotton Otho B.x spłonął w 1731; znamy go z druku George'a Hickesa z 1705 [2]
staronorweski	koniec XIII w.	rękopis spłonął w Kopenhadze w 1728; zostały odpisy z XVII w. [1]
staroislandzki	ok. XV w.	najstarszy rękopis AM 687 d 4to, ok. 1500 [2]

Hávamál: „Umiera bydło”

Słowo fé pojawia się też w Hávamál, pieśni z Eddy poetyckiej spisanej w Kodeksie Królewskim około 1270 roku. Zwrotka 76 zaczyna się od Deyr fé, deyja frændr: „Umiera bydło, umierają krewni, i ty sam umrzesz tak samo; lecz sława nie umiera nigdy, jeśli ktoś zdobędzie dobrą”. Dwie zwrotki dalej mówiący widział pełne zagrody synów Fitjunga, którzy teraz chodzą o żebraczym kiju, i kończy: bogactwo jest jak mgnienie oka, najmniej pewny z przyjaciół [3]. Tak o fé myśleli ludzie, którzy mieli je w oborze.

Znaczenie runy Fehu we wróżbie

Dawne źródła nie podają, jak runy czytano we wróżbie. Tacyt opisał w „Germanii” (98 r.) losowanie gałązek z wyciętymi znakami na białym płótnie, ale nie wiadomo, czy były to runy [4]. Dzisiejszy sposób czytania jednej runy jako odpowiedzi na pytanie upowszechnił Ralph Blum w „The Book of Runes” z 1982 roku [14]. Znaczenia we współczesnych poradnikach rozwijają więc nazwę runy i treść wierszy.

Warstwa	Co mówi o Fehu
Źródła (IV do XV w.)	Bydło i majątek. Pociecha, ale też spór krewnych; trzeba się dzielić. Bogactwo przemija.
Wróżenie (od lat 80. XX w.)	Zarobek, zasoby, nagroda za pracę, dobry start projektu, pytanie, co robisz z tym, co masz.
Wiara części osób dziś	Fehu w portfelu czy na drzwiach ma sprzyjać pieniądzom. Na to nie ma dowodu ani dawnego źródła.

W praktyce czytający najczęściej pytają przy Fehu: co już mam i czy to widzę, co zarabiam i za co, czym mogę się podzielić. Wiersze dokładają drugą stronę: gdzie majątek może poróżnić Cię z bliskimi.

Co oznacza runa Fehu odwrócona

Fehu nie jest symetryczna, więc da się ją wylosować do góry nogami. Współczesne poradniki czytają ją wtedy jako stratę, zastój, wydatki bez planu albo trzymanie się majątku tak mocno, że przestaje komukolwiek służyć. To konwencja współczesnego wróżenia. W napisach runicznych znaki bywały zwyczajnie odwrócone i lustrzane, na kamieniu z Kylver trzy runy wyryto w lustrzanym odbiciu [5]. Część czytających w ogóle nie używa pozycji odwróconej. Jeśli używasz, potraktuj odwróconą Fehu jako pytanie: gdzie wycieka to, co masz?

Runa Fehu na pieniądze: co jest poświadczone, a co nie

Google podpowiada „runa fehu w portfelu”, „na liściu laurowym”, „na drzwiach”, nawet „na choince”. Te zwyczaje są współczesne. Liść laurowy w portfelu to osobny, popularny przesąd, który w sieci połączono z runą. Najbliższy dawny odpowiednik to trzy f z Gummarp, a i tam nie wiemy, czy chodziło o życzenie, formułę czy coś innego [6]. Żadne źródło nie mówi, że znak zmienia czyjeś finanse, i my też tego nie obiecujemy.

Jeśli nosisz Fehu albo kładziesz ją na biurku, uczciwiej traktować ją jako przypomnienie, o czym są wiersze: zarabiaj, dziel się, nie kłóć się o spadek. Szerzej o runach łączonych z dobrobytem, Fehu i Jerze, piszemy osobno.

Jak wylosować Fehu jako runę dnia

1. Zdecyduj przed losowaniem, czy czytasz pozycję odwróconą.
2. Wymieszaj runy w woreczku i zadaj jedno pytanie, na przykład „na co dziś zwrócić uwagę w pieniądzach”.
3. Wyciągnij jeden kamień, nie patrząc.
4. Jeśli to Fehu, przeczytaj trzy zwrotki z tego tekstu i zapisz, która pasuje do Twojej sytuacji: pociecha, spór czy dzielenie się.

Pełny starszy futhark ma 24 runy. Wiele zestawów run z kamienia ma też runę pustą, którą dodał Blum i którą można odłożyć [15]. Ile kamieni ma dany zestaw, piszemy na jego stronie. Jeśli podoba Ci się obraz złota z islandzkiej zwrotki, popatrz na runy z żółtego awenturynu: kamień ma ciepły, miodowy kolor, a szkło awenturynowe, od którego wziął nazwę, było złocistobrązowe od drobinek miedzi [16]. Kolor wybierasz dla siebie: znaczenie runy jest takie samo w każdym zestawie.

Jak narysować runę Fehu (tatuaż, zawieszka)

Narysuj pionową kreskę. Z jej prawej strony wyprowadź dwie krótkie, ukośne gałązki w górę w prawo, górną wyżej niż dolną. Gałązki po lewej stronie dają odbicie lustrzane, a skierowane w dół dają Fehu odwróconą. W napisach gałązki bywają proste albo lekko wygięte [11]. Przed tatuażem porównaj projekt ze znakiem Unicode ᚠ (U+16A0).

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza runa Fehu w jednym zdaniu?

Dosłownie bydło, czyli ruchomy majątek; we wróżbie dziś zarobek i zasoby, a w dawnych wierszach także spór o nie i obowiązek dzielenia się.

Co oznacza Fehu i Jera razem?

We współczesnym czytaniu Fehu to majątek, a Jera to rok i plon, więc razem czyta się je jako owoc pracy, który przychodzi w swoim czasie. To połączenie pochodzi ze współczesnych poradników.

Z jakim bogiem łączy się Fehu?

Często z Freyrem, bo dopiero późne islandzkie źródła nazywają pierwszą ósemkę run „ættem Freyra” [1]. W wierszach runicznych przy Fehu nie pada imię żadnego boga.

Która runa jest następna?

Po Fehu w futharku idzie Uruz, tur. Pełną listę znajdziesz w przewodniku znaczenie wszystkich run.

Jeśli chcesz losować Fehu i pozostałe 23 runy z kamienia, zajrzyj do zestawów run.

Tekst: Łukasz i Kamil. Źródła numerowane w nawiasach kwadratowych: [1] B. Dickins, „Runic and Heroic Poems”, 1915; [2] hasło „Rune poem”, Wikipedia; [3] Hávamál 76 do 78, Kodeks Królewski; [4] Tacyt, „Germania” 10; [5] kamień z Kylver, Rundata G 88; [6] kamień z Gummarp, Rundata DR 358, T. Looijenga 2003, M. MacLeod i B. Mees 2006; [7] do [10] Wiktionary: *fehu, faihu, feoh, pecunia; [11] hasło „Fehu”, Wikipedia; [14] R. Blum, „The Book of Runes”, 1982; [15] i [16] dane naszych produktów.